تلاش شهيد مرتضى مطهرى در كتاب « حماسه حسينى » براى بر شمردن عوامل مؤثر در قيام سيدالشهدا بسيار ارزشمند است و جاى سپاسگزارى دارد . اين تلاش مىتواند سرفصل روشنى براى يك تحقيق مفصل تاريخى در اين موضوع باشد . هرگاه ميزان آگاهى اعتقادى ، در راستاى تفكر و استنباطِ فقهىِ موضوعى كه از زمينه‌هاى اعتقادى و تاريخى برخوردار است ، تأثيرگذار باشد ، بسيار ضرورى مىنمايد كه عاشورا ، در فقه نيز مورد بحث و پژوهش قرار گيرد . پژوهشى مفصل و ژرف از سوى يكايك فقيهان ، يا در يك چارچوب جمعى ، تا اين كه نتايج حاصل از آن ، نظريه صائب را از ميان آراى فقيهان گذشته و حال روشن سازد . يا آن كه از اين ميان نظريه‌اى نوين كشف گردد . ما همچنان نيازمند پژوهشى هستيم كه ماهيت منطقى را كه امام حسين عليه السلام ، از آغاز نهضت تا هنگام شهادتشان ، بر پايه آن رفتار كرد ، كشف كند ؛ منطقى كه در چارچوب آن همهء سخنان و موضع‌گيرىهايى كه گاه متعارض مىنمايند ، قابل تفسير باشد . تفسير يگانه و منسجمى كه همهء اين سخنان و موضع‌گيرىها را به طور عميق و در يك راستا در بر گيرد . منطقى كه در پرتو آن منافاتى كه در ظاهر برخى رفتارهاى امام عليه السلام همچون موارد زير به چشم مىخورد ، منتفى گرداند : - تلاش امام براى دستيابى به حكومت و آگاهى ايشان به قتل خويش . - پاسخ گفتن ايشان به نامه‌هاى مردم كوفه و اين سخن كه « از عراق گريزى نيست » . - آگاهى ايشان بر اين كه مردم عراق به زودى او را رها خواهند كرد و خواهند كشت . - اعتراف آن حضرت بر اين كه مشورت با عمرو بن لوذان ، يك يا يكى از ديدگاه‌هايى بود كه براى ايشان روشن بود ؛ و اين كه مشورت عبدالرحمن از روى خيرخواهى و خردمندانه بود ؛ و اين كه آنچه برادرش ، محمد ، بدان توصيه كرد درست بود . - ناديده گرفته شدن همهء اين پيشنهادها و نظريه‌ها و مشورت‌ها به وسيلهء ايشان . - نپذيرفتن يارىاى كه هنگام رويارويى دو سپاه ، پيوسته از سوى فرشتگان و جن‌ّها به آن حضرت پيشنهاد مىشد ؛ و اين فرياد ايشان كه « آيا فريادرسى هست كه به داد ما برسد ؟ » آيا كسى هست كه به دفاع از حرم پيامبر صلى الله عليه و آله و سلم برخيزد ؟ » ما همچنان نيازمند پژوهشى هستيم كه روش اخلاق الهى - انقلابى و موازين آن را بر